Zen, eeuwige jeugd, chromatische lipstiften, zenbodycrème, zengewoontes, een schattige zenbox, bodycrèmes, natuurlijke zentheë, zenshampoo voor droog of beschadigd haar, koptelefoons, zwarte kwaliteitsschalen of zenplatforms voor fitness, zenverrassingscadeausets, magneten voor zenontspanning, therapieën, sluiers, koffie, thee, orthopedische schoenen, zenstil-momenten in een zentuin met zenmeubels. Zen is overall.

Maar wat is zen eigenlijk?

Zenboeddhisme of Chanboeddhisme is een verkorte Chinese transcriptie van dhyana, wat meditatie en concentratie betekent. Het vond zijn oorsprong in Zuid-India (of Centraal-Azië?) en werd door Adidharma (482-539 n.Chr.) naar China gebracht.

Het kan niet met woorden uitgesproken of rationeel worden begrepen, zoals experts zeggen. Zen zoekt het directe pad naar ‘verlossing’. Zonder woorden. Op een dag stelde men de Boeddha een vraag en hij zweeg en liet alleen een bloem zien. Terwijl zijn discipelen op de toespraak van de Meester wachtten, glimlachte Mahakashyapa eenvoudigweg en nam zogenaamd deze transmissie waar, zodat hij onmiddellijk verlichting bereikte. Deze discipel werd dus, zo gaat het verhaal, door Boeddha genoemd als de eerste zenpatriarch.

De universele aard van Boeddha, immanent in ieder van ons, is metaforisch uitgedrukt in expressies als ‘het beeld van ons gezicht voordat we werden geboren’; het is onze essentie, als we in het boeddhisme over essenties kunnen spreken. Verlichting bestaat uit de ervaring van een onmiddellijke zelfrealisatie van deze aard. Het kan worden bereikt zonder enige studie van canonieke teksten noch enige poging tot cognitief begrip. Het kan plaatsvinden door middel van een confrontatie of directe overdracht van meester op discipel. Vaak wordt het ondersteund met grappen die voor ons hoogst bizar kunnen lijken, zoals paradoxen, geschreeuw, reacties buiten welk kader dan ook en strenge discipline om een ​​verandering af te dwingen. Het zou een onmiddellijke breuk houden met wat wij de normale gang van zaken noemen.

Er zijn 4 regels die de basis vormen van Zen:

– De overdracht is direct en gebeurt zonder gebruik van woorden of teksten,

– het is dus niet afhankelijk van geschriften.

– het is rechtstreeks gericht op de “ziel”, een breuk in onze dagelijkse gang van zaken,

– zodat we onmiddellijk de aard van de Boeddha (onze ware aard) kunnen herkennen.

De focus ligt in ons binnenste, wat zich radicaal vertaalt in uitspraken als deze: “Als je de Boeddha ergens buiten ziet, dood hem dan”. We zouden daarom kunnen zeggen dat het gaat om het ontwaken van de Boeddha die we al in ons dragen.

Zen is meditatie, rituelen zoals de theeceremonie, vragen waarop geen antwoord mogelijk is (de zogenaamde koans), spontane kunst, maar ook eenvoudig werk dat met volle aandacht wordt gedaan, zoals verwoord in zinnen als “de hoogste waarheid is water dragen of brandhout kappen.” Dit eenvoudige werk in het hier-en-nu, waarin het gevoel van tijd verdwijnt en volledige eenwording met de activiteit plaatsheeft, is bedoeld om een staat van vrede en geluk teweeg te brengen. Het is, denk ik, zoiets als het geformuleerd wordt in het concept ‘flow’ van de Hongaarse psycholoog Csikszentmihalyi.

In de 7e eeuw vond er binnen het zenboeddhisme een verdeling plaats:

– de school van Shen-hsiu werd in de 13e eeuw in Japan Soto-Zen genoemd: Verlichting is een weg en het is noodzakelijk constant aandachtig bezig te zijn en voortdurend veel zazen te beoefenen (d.w.z. aandachtig zitten in dezelfde houding als de Boeddha). Dit gaf destijds aanleiding tot veel kritiek. Het is een onmogelijke weg om verlichting te verkrijgen, zei men: ‘verwacht niet door het polijsten van een steen een zuivere spiegel te maken’.

– de Hui-neng-school, die Rinzai-Zen werd genoemd, eveneens in dezelfde eeuw in Japan, was meer verbonden met de elitaire klasse van de samoerai. Deze school gaat uit van het principe dat verlichting op elk moment onverwacht kan gebeuren en legt vooral de nadruk op het gebruik van koans. Meditatie alleen is niet voldoende. Enkele voorbeelden van koans nemen de vorm aan van vragen als deze: “Hoe scherm je zonder zwaard?”, “Hoe zag je gezicht eruit voordat je werd geboren?”, “Hoe klinkt een enkele hand als je in je handen klapt?” “Wat is het geluid van stilte?”

Het zenboeddhisme werd erg belangrijk in het Japan van de 12e eeuw. Het was een grote inspiratiebron voor kunstenaars, schilderkunst en kalligrafie en we waren dan getuige van de creatie van een nieuwe vorm van poëzie (haiku) en van het theeritueel, evenals van het pad van de samoerai dat ten grondslag ligt aan de Japanse militaire geest.

Vanaf de twintigste eeuw zagen we een grote uitbreiding van zen in het Westen. In de jaren vijftig was het vooral verbonden met de hippiegeneratie, wat we kunnen zien bij schrijvers als Allen Ginsberg en Jack Kerouac. Tegenwoordig wordt Zen geassocieerd met vrijheid, verlichting, onthechting, het vinden van je ware aard, zelfrealisatie, je vredig voelen en die glimlach waarbij men naïef het gevoel kan krijgen dat een vervaardigd “Zen-geluk” beleefd wordt. Deze vorm van westerse zen wordt ook wel ‘licht boeddhisme’ genoemd, een proces dat vaak gepaard gaat met massages met essentiële oliën, wierook en ontspannende muziek.

Hoe dan ook, Zen resoneert met ons. We willen vrijheid, onszelf en de wereld zien zonder de interpretatieve filters die het resultaat van onze geschiedenis zijn, zodat we van daaruit de dingen kunnen observeren en ervaren zoals ze zijn. Simpliciteit i.p.v. de ingewikkeldheid van de wereld waar we in zitten. In Zen-termen is er een interessante metafoor die vaak wordt gebruikt om dit levensproces te beschrijven:

“Toen ik met Zen begon, waren de bergen gewoon bergen en de rivieren gewoon rivieren. Na een tijdje met zen bezig te zijn geweest, waren de bergen geen bergen meer en waren de rivieren geen rivieren meer. Op het moment dat ik me echt zen realiseerde, waren bergen slechts bergen en rivieren slechts rivieren.

Het is interessant dat we in Zen geen ethische regels voor sociaal gedrag vinden. De veronderstelling lijkt deze te zijn: de Boeddha-natuur is onze natuur. Op het moment dat ze wakker wordt (als ze ooit heeft geslapen) weten we wat goed is om te doen.