Zoals mensen geboren waren, zo stierven ze, met dezelfde geloofsovertuiging. Zo was het in vorige generaties. De globale samenleving biedt nu echter altaren voor alle smaken. Het “exotisme” is geen exotisme meer en bijvoorbeeld: het wordt moeilijk om in de westerse wereld een huis te vinden zonder een beeld van een boeddha. En vaak vinden we een dikke Chinese monnik die zich voordoet als Boeddha.

Hoewel het boeddhisme steeds populairder wordt, beschouwen weinig mensen zichzelf als boeddhist. Ze beoefenen meditatie bijna als een equivalent van het boeddhisme, hoewel veel boeddhistische monniken in het oosten niet eens weten wat “boeddhisme” is.

De hele filosofie van het boeddhisme is gebaseerd op een diepgaande psychologische analyse van het individu. Het heeft als doel de bevrijding uit de hechting aan de wereld en mentale concepten. Deze worden gezien als gevangenis en bron van al levensongemak en zo kan de bevrijding (“nirwana”) van de repetitieve keten van lijden bereikt worden.

Sidharta Gautama (? 566-486 v.Chr.), de Boeddha, de Ontwaakte, werd geboren met de 32 tekens die volgens de traditie de grote mensen kenmerkten. Hij was het resultaat van een droom, volgens de legende, waarin een witte olifant door een van de flanken van zijn moeder binnendrong. Tot zijn 29ste leefde hij een geïsoleerd luxeleven en, naar verluidt, zeer gelukkig in een harem met 84.000 vrouwen. Hij was goed beschermd door zijn vader, die hem voorbereidde om een wereldleider te worden. Het verhaal is bekend.

Op een dag, alsof het magie was, gaan de paleisdeuren open en wordt Gautama in de (reële) wereld geconfronteerd met ouderdom, ziekte en dood. Onder de indruk zoekt hij een oplossing voor de bevrijding van menselijk lijden en vertrekt als asceet. Gedurende 6 jaar leeft hij in volledige onthouding van wereldse genoegens, lerend van de meesters. 

Ontmoedigd door de afwezigheid van resultaten besluit hij een dag onder een vijgenboom (ficus religiosa) te gaan zitten, wachtend op ware wijsheid. En daar, na enige tijd, ontvangt hij verlichting, ontdekt hij de oorsprong van het lijden, wordt hij de Boeddha en verkondigt hij het Middenpad. Uiteindelijk komt een einde aan het dualisme (plezier en pijn, goed en kwaad, ik en niet-ik). Zijn aandacht wordt gericht op het hier-en-nu, vrij van de obsessieve gerichtheid van het ego op de bevrediging van verlangens. Al zijn onderricht richt zich voortaan op de bevrijding van het individu, waarbij elke andere kwestie wordt vermeden.

Het concept Boeddha kan met verschillende betekenissen worden gebruikt. Traditioneel spreekt men van 3 boeddha’s (trikaya):

• De historische Boeddha (nirmanakaya) verwijst naar de vele Boeddha’s die Sidharta Gautama voorafgingen en degenen die nog zullen komen. De profetieën zeggen dat de toekomstige Maitreya Boeddha uit het westen zal komen om de wereld te verlichten.
• De spirituele Boeddha (sambhogakaya) verwijst naar de praktische mogelijkheid om de natuur van Boeddha in het dagelijks leven te realiseren.
• De Absolute Boeddha (dharmakaya) komt overeen met het principe van verlichting. Verlichting is de ultieme waarheid die overal aanwezig is, in onszelf, in dieren, in bloemen, in een steen…

Boeddha kondigde aan dat hij de 4 grote waarheden van het menselijk bestaan had ontdekt. Hij definieerde de 4 heilige waarheden binnen de structuur van interventie die gangbaar is in de geneeskunde, een structuur die ook kan dienen voor interventies in coaching of therapie:

Het probleem:

Heel het bestaan is lijden (dukkha – disharmonie, ongemak). Wij, ons leven en de wereld zijn voortdurend in verandering. Elk moment van geluk heeft zijn einde. Er is niets waaraan we ons kunnen vastklampen als reddingsboei. Alles wat we doen, is een angstige en mislukte poging om het automatische proces van verloop van de dingen te beheersen.

De diagnose:

De oorsprong van het lijden is het verlangen, meer precies uitgedrukt, de gehechtheid aan het verlangen. We brengen ons leven door met het opbouwen van een ego dat bezig is met het bevredigen van plezier en het vermijden van pijn. Terwijl we iets proberen te bouwen dat we stabiel zouden willen hebben, worden we geconfronteerd met zijn onvermijdelijke instorting.

Break:

Het verlangen kan geneutraliseerd worden, en dit is de bevrijdingsboodschap van Boeddha.

De oplossing:

Er is een uitweg. Volgens Boeddha wordt bevrijding bereikt via de klassieke 8 paden, die samengevat kunnen worden in wijsheid (juist begrip en juiste intentie), ethisch gedrag (in woorden, gedrag en levensonderhoud) en concentratie (juiste inspanning, bewustzijn en focus). In de westerse populistische wereld zijn deze 8 paden praktisch gereduceerd tot “mindfulness”.

Het pad van bevrijding en spirituele verlichting, waarin het totale verdwijnen van verlangen plaatsvindt, is geen progressieve hiërarchische schaal van ontwikkeling. Het kan worden beschouwd als een repetitieve spiraal die ons steeds dichter bij het centrum brengt. Het vertaalt zich in de neutralisatie van het ego, dat bestaat uit onwetendheid, controle en verlangen. Dit pad wordt het Middenpad genoemd, dat wil zeggen, iets tussen de extremen van sensueel genot (kamasukhalikanuyoga) en extreme ascese (attakilamatanuyoga).

Er zijn vijf fysieke en mentale factoren die samen een zogenaamde “persoonlijkheid” vormen.  Deze vijf aggregaten definiëren, volgens de boeddhistische leer, wat een mens is en zijn, net als alles in de wereld, voortdurend in verandering. Ze hebben geen vaste kern, geen essentie. Ze zijn leeg (sunyata).  Sunyata, leeg van zelf, is een centraal begrip in het boeddhisme geworden. Alle fysieke en mentale vormen en alle verschijnselen zijn uiteindelijk leeg van een blijvende onafhankelijke en inherente essentie of substantie.

De vijf aggregaten (khandha’s) in het boeddhisme beschrijven dus de componenten van een mens in de wereld en geven inzicht in de manier waarop we de wereld construeren: 

Rupa verwijst naar alles wat fysiek of materieel is, het lichaam met zijn zintuigen en de zintuigobjecten.  Het is de “hardware” van onze interactie met de wereld

Vedanã komt uit het contact van de vijf zintuigen met de objecten voort en resulteert in aangename, onaangename of neutrale reacties.

Sañña is het mentale proces van herkennen, labelen en categoriseren van zintuiglijke indrukken, waarin de herinnering aan eerdere situaties een rol speelt. De huidige ervaringen worden gefilterd en de gegevens van de perceptie worden als echt bestaande dingen beschouwd in plaats van als mentale constructies.

Sankhãra refereert aan de bewuste en onbewuste intenties, gedachten, emoties, verlangens, gewoontes zoals liefde en haat, vertrouwen of wantrouwen, gehechtheid of onthechting, enz., die aan de basis liggen van gedrag. Het is de khandha, gerelateerd aan het bekende thema van karma en wedergeboorte. Hiermee kan de discussie aangewakkerd worden rond de grenzen van onze zogenaamde beslissingen en vrije wil.

Viññãna is het gewaarzijn, het basale bewustzijn van objecten en sensorische toestanden dat aanwezig is in elke ervaring.

Er zijn alleen deze 5 categorieën. Deze 5 categorieën bestaan niet als Ik of als Zelf. Alles speelt zich af binnen deze categorieën die we ervaren als een ego, maar in werkelijkheid bewegen we ons gewoon in een illusoir veld.

Deze vijf aggregaten vormen geen persoon. Het gaat simpelweg om een proces van totstandkomen en vernietiging. zonder dat er in het proces enige substantie wordt gecreëerd. Er is geen subject. Er zijn slechts processen (dharma’s) die elkaar ononderbroken opvolgen. Het toekennen van een werkelijke entiteit aan deze processen wordt in Advaita “onwetendheid” genoemd.

Rond 100 v.Chr. splitste het boeddhisme zich in twee stromingen:

De Hinayanisten (het oude leer)

250 v.Chr., meer conservatief, die persoonlijke verlossing zoeken, wat slechts voor zeer weinigen is weggelegd, en die zich ontwikkelden in enkele scholen waarvan er tegenwoordig nog maar één overblijft, de Theravada in Sri Lanka, Myanmar en Thailand.

Het Mahayana-boeddhisme (de grote voertuig)

1e eeuw v.Chr. , het is meer liberaal en progressief. Het opent de mogelijkheid van verlichting voor alle mensen en gaf aanleiding tot twee filosofische scholen: Madhyamika en Yogacara.

Het Vajrayana (het diamantvoertuig)

5e eeuw na Christus, in het verlengde van het Mahayana, soms genoemd als het tantrische boeddhisme. Het heeft sterke wortels in Tibet gevonden.

Het boeddhisme, met meer dan 380 miljoen volgelingen, blijft groeien, zowel in zijn Tibetaanse vorm onder inspiratie van de Dalai Lama als het zenboeddhisme, vooral in China en Japan. In het westen, vooral in de Verenigde Staten en Europa, is er een voortdurende groei van interesse in het boeddhisme. Het vond zijn oorsprong in de jaren 60.

Het verschil dat ons opvalt als we het boeddhisme met het hindoeïsme vergelijken, is wellicht de kwestie van het Zelf. In het hindoeïsme verschijnt het concept van atman als eeuwig en onverwoestbaar, terwijl er in het boeddhisme vaak een radicale ontkenning bestaat van het bestaan van een zelf (anatman).

Als we Advaita Vedanta beschouwen als een vorm van onderwijs en niet als waarheid, kunnen we niet vasthouden aan concepten en wellicht een punt bereiken waarop deze verschillen in formulering alle betekenis verliezen. In feite lijkt dit idee van het niet-Zelf een pragmatisch doel te hebben: het neutraliseren van ons gevoel van het hebben van een “ik”. Het is dit geloof in het “ik” dat verantwoordelijk is voor het gevangen zitten in een eindeloze cyclus van ellende. We willen steeds de dorst bevredigen die door onze zintuigen wordt gecreëerd, wat leidt tot de onvermijdelijke reproductie van lijden.

Ons essentiële ongemak zal altijd in ons aanwezig zijn zolang er “onwetendheid” is, zolang we verlangen, zolang we vasthouden aan het wenselijke of afstand willen nemen van het ongewenste, zonder te beseffen dat beide pogingen gedoemd zijn te mislukken. 

Het gaat in het universum om een proces van totstandkoming en vernietiging zonder dat er in enige substantie wordt gecreëerd. Niets vast zal (blijven) bestaan.