Er wordt steeds meer gesproken over non-dualiteit.

Er is geen tekort aan verlichte leraren in het Westen. Voorbij zijn de dagen dat je om van spiritualiteit te genieten naar India moest gaan. Goeroes bevolken nu massaal de westerse wereld. Enkele van de bekendste namen onder de honderden, zo niet duizenden: Adyashanti, Mooji, Rupert Spira, Pamela Wilson, Francis Lucile, Tony Parsons, Ramesh Balsekar, Karl Renz…

De volgende inleiding is een uitleg van Advaita Vedanta volgens een leraar in de lijn van de traditie. Swami Tadamananda, leerling van Pujya Swami Dayananda, en oprichter van het Amerikaanse Arsha Bodha-centrum, verdeelt de hele geschiedenis van de ontwikkeling van Advaita in 3 perioden:

• Het Richis-tijdperk (800-500 v.Chr.)

• Het tijdperk van de meesters (700-1800 n. Chr.) en

• Het mondiale tijdperk (1800 tot heden)

Volgens de traditionele leer werd in de Veda’s (de Sanskrietgeschriften die als heilig worden beschouwd) de essentie van de Advaita-leer onthuld. Het heeft tot doel ons te leiden naar het bewustzijn van non-dualiteit, de essentie van ons ware wezen, geluk en vrede, wat uiteindelijk verlichting betekent.

De Veda’s zijn door de rishi’s geopenbaard en omvatten de Rig Veda, de Sama Veda, de Yajur Veda en de Atharva Veda. Ze vormen de basis van wat we in het Westen het “hindoeïsme” zijn gaan noemen. Slechts een klein deel van de Veda’s is non-dualistisch: de Upanishad. Ze vormen de basis van Advaita Vedanta. Advaita betekent niet-twee. De Upanishads worden als Vedanta genoemd, wat betekent: wat zich aan het einde van de Veda’s bevindt.

Centraal in de Chandogya Upanishad staat dat namen en vormen (nama-rupa), ideeën, concepten en de hele fysieke wereld geen realiteit zijn. Dit realiteitsconcept is erg belangrijk voor het begrijpen van zowel het hindoeïsme als het boeddhisme. De wereld is niets anders dan de verschijning (vorm) van een non-duaal substraat.

Er wordt een essentieel onderscheid gemaakt. Aan de ene kant het werkelijke, wat een zelfstandig bestaan heeft (satyam), en aan de andere kant dat wat afhankelijk is van iets om te kunnen bestaan (mithya). Een pot kan niet bestaan zonder klei, terwijl de klei de pot niet nodig heeft om te bestaan. Een tafel is slechts een vorm; het hout is de substantie. Maar dit is heel relatief, aangezien hout een vorm is in relatie tot cellulosevezels. Cellulosevezels zijn een vorm in relatie tot cellen. En ga zo maar door: moleculen, atomen, protonen, neutronen, elektronen, quarks … Het basisidee is dat geen enkele vorm kan bestaan zonder een substantie die op zijn beurt de vorm is van een andere substantie, enzovoort, tot in het oneindige.

Niets is dus echt ‘echt’. Er is slechts, volgens deze leer, één uitzondering. Deze realiteit die alle vormen in stand houdt, werd “Brahman” door de Rishis genoemd. De waarheid van non-dualiteit verklaart volgens de Richis dat de eerste oorzaak geen oorzaak heeft, maar altijd heeft bestaan. De eerste oorzaak is het non-dualistische Brahman. Alles is een uitdrukking van Brahman. Brahman (satyam) is Atman, het ware Zelf, het zelf van alles wat bestaat. Er is daarom geen scheiding tussen het zelf, het universum en Brahman.

De hoogste waarheidsverklaring (mahavakya) die in de Chandogya Upanishad wordt onthuld, is

Tat tvam asi

(“Jij bent Dat”)

Atman, het Zelf, het ware Zelf, onze essentie, en Brahman, het Grenzeloze Bewustzijn, zijn gelijkwaardig.

Deze hoge waarheidsverklaring leidt, indien diep geassimileerd, tot de kennis van non-dualiteit, vrijheid van lijden en pure tevredenheid.

De Upanishad-teksten, gevonden aan het einde (anta) van de Veda’s, zijn door de eeuwen heen becommentarieerd, verduidelijkt en uitgelegd in het zogenaamde Tijdperk van de Meesters, van 700 tot 1800 na Christus. Shankara, een leerling van Guadapada, schreef veel commentaren op de 10 Upanishads, de Bhagavad Gita en de Brahma Sutra en andere losse documenten. Hij is de auteur van het beroemde citaat:

“Brahman” is de werkelijkheid,

de wereld zelf is niet echt

en het individuele zelf is niet te onderscheiden van Brahman.”

(brahma satyam, jaganmithya, jivo brahmaivan aparah.)

De reeks leringen die Advaita Vedanta (veda + anta) heet, is gebaseerd op 3 pijlers: heilige geschriften, persoonlijke ervaring en rede.

Een klassieke vraag die opkomt, en we blijven Swami Tadamananda hier citeren, is deze: Hoe kan een duale wereld voortkomen uit non-dualiteit? Het feit dat de wereld lijkt op veel potten die uit één enkele klei zijn gemaakt, verklaart het probleem niet volledig.

Laten we eens kijken:

In Advaita Vedanta zijn er 3 niveaus van ‘realiteit’:

• De “Verbeelding” refereert aan de illusie die we in dromen ervaren en die ons als reëel overkomt. Pas als we wakker zijn, zijn we ons ervan bewust dat dit projecties zijn. Dromen zijn het resultaat van de creatieve kracht van de geest en zijn gemaakt van bewustzijn,

• Het “wakker zijn” komt met de dagelijkse gang van zaken overeen. Het is de waaktoestand. Normaal gesproken gaan we ervan uit dat dit niveau reëel is.

• Het “non-duale Brahman” komt met de droomloze staat van diepe slaap overeen. In diepe slaap wordt aangenomen dat er volledig bewustzijn is, maar dat er geen objecten zijn en dat er daarom niets is om je bewust van te zijn. De geest is stil. Het is alsof je in een volledig donkere kamer bent met je ogen open.

Alleen door te ontwaken uit onwetendheid ontdek je werkelijk de onwerkelijkheid van de wereld (nama-rupa – naam en vorm). Niets in de wereld bestaat werkelijk; de wereld is dus alleen de vorm van een onderliggende realiteit, Brahman.

Alles wat we ervaren, is niets anders dan Brahman.

Net zoals de droomwereld (duale ervaring) voortkomt uit non-duaal bewustzijn, zo komt de empirisch echte wereld voort uit non-duaal Brahman.

De wereld komt voort uit het non-dualistische Brahman dankzij de creatieve kracht van “Maya”. Maya heeft het universum doen ontstaan. Maya is de kracht van creatie.

Maar hoe kan Brahman non-duaal zijn als er een onafhankelijke kracht bestaat, Maya? Het antwoord lijkt niet zo eenvoudig te geven, volgens Swami Tadatmananda. Hierover vertelt Shankara ons een rationeel intrigerende metafoor:

Een koning die zijn koninkrijk verliet, liet zijn bezittingen, bestaande uit 17 olifanten, achter om onder zijn 3 zonen te verdelen. De oudste zou de helft van de 17 olifanten krijgen, de middelste een derde en de jongste een negende. Een onmogelijke verdeling. Het probleem werd pas opgelost toen een minister uit het koninkrijk zijn eigen olifant hun ter beschikking stelde en zij de 18 olifanten konden delen. De oudste kreeg 9 olifanten, de middelste kreeg er 6 en de jongste kreeg er 2. In totaal 17 olifanten. De minister kon vervolgens zijn olifant terugkrijgen.

Stof tot nadenken. Wat is waar? Wat is echt?

Advaita zelf is geen absolute waarheid. Alleen Brahman is waar. Zelfs Advaita-leringen behoren tot de empirische wereld en zijn niet ‘echt’. Ze zijn, om zo te zeggen, net als de 18e olifant, een praktische oplossing. Het doel is om onwetendheid uit te bannen. Advaita Vedanta is het geheel van leringen en praktijken om ons te bevrijden van onwetendheid en dus van lijden, en om de non-dualistische waarheid van Brahman te realiseren.

Een andere veelgebruikte metafoor gaat over de vinger die naar de maan wijst. De vinger wijst naar de maan, het is niet de maan. De bedoeling is om ons ertoe te brengen het non-dualistische Brahman te herkennen dat altijd aanwezig is geweest. We kijken steeds naar de vinger en realiseren ons nog steeds niet dat Brahman onze ware aard is.

Volgens Swami Tadamananda zijn we rond 1800 het zogenaamde Global Age binnengegaan, een nieuwe ontwikkelingsperiode van Advaita Vedanta. Aan de ene kant begon een hele reeks documenten te worden vertaald en gepubliceerd die sommige traditionele experts als gebrekkig beschouwen. Aan de andere kant kunnen we bedenken dat er in de 19e eeuw een revitalisering van de leringen plaatsvond en dat deze zich wijd verspreidde in het Westen.

Er komen nieuwe vertegenwoordigers naar voren, sommigen meer gebaseerd op traditie, anderen gebaseerd op hun eigen spirituele ontwaken. Misschien wel de meest geaccepteerde in alle tradities en stromingen is Ramana Maharshi, bekend om de systematische herhaling van de vraag ‘Wie ben ik’ als onderzoeksmethode. Ramakrishna Paramahamsa en zijn volgeling Swami Vivekananda brachten een beweging voort die bekendstaat als neo-vedanta. Volgers kunnen een van de 4 yogapaden volgen die zij het geschiktst vinden voor hun eigen persoonlijke structuur (Jnana yoga – kennis; Bhakti yoga – toewijding; Karma yoga – dienstbaarheid; Raja yoga – meditatie).

Maar meer traditionele meesters vinden het gezamenlijk beoefenen van de 4 paden essentieel.

Babaji (H.W.L. Poonja) heeft een systeem ontwikkeld dat gebaseerd is op vragen en antwoorden en dat bekendstaat als satsang. Swami Tadamananda noemt het neo-advaita. Hij benadrukt dat non-duaal Brahman onze eigen natuur is, dus het is niet nodig om ook maar iets te doen. Integendeel, spirituele praktijken kunnen ons distantiëren van illusie en onwetendheid en deze versterken. Hier tegenover staat de mening van Tadamananda:

Kennis van het non-dualistische Brahman is het belangrijkste middel tot verlichting.

En hij gaat verder:

Om rijst te koken hebben we, volgens traditionele meesters, een pan, water en rijst nodig. Maar vuur is wat kookt. Dat wil zeggen: onwetendheid kan niet alleen tenietgedaan worden door kennis (Jnana), echte kennis zal zich niet manifesteren zonder meditatie, toewijding en actie.